SABAH kini berada pada persimpangan kritikal, berlegar antara kebangkitan ekonomi dan kemerosotan selanjutnya.

Persoalan masih kekal jika negeri Sabah yang kaya dengan sumber ini dapat membebaskan diri daripada kitaran masalah ekonomi kerana ekonomi biru memberikan harapan lebih baik.

Ekonomi biru merujuk kepada aktiviti ekonomi yang berkaitan dengan lautan dan marin.

Ketika Malaysia semakin reda daripada wabak Covid-19 pada Mac 2022, Sabah nampaknya sedang menuju pemulihan, mencatatkan pelaburan RM11.34 bilion dan mengalami lonjakan dalam pelancongan pada 2023.

Walau bagaimanapun, di bawah kemajuan itu terdapat realiti ekonomi yang membimbangkan yang disifatkan oleh pakar sebagai negara terperangkap dalam “doom loop” disebabkan cabaran ekonomi yang berterusan.

Sehingga kini, Sabah bergelut dengan kadar pengangguran tertinggi di negara ini iaitu 7.7%, dengan 75% daripada 1.9 juta penduduknya yang bekerja terlibat dalam ekonomi tidak formal.

Sebilangan besar pekerjanya bekerja sendiri atau pengeluar skala kecil yang tidak mempunyai perlindungan undang-undang, memperoleh pendapatan yang tidak seberapa dan menghadapi ancaman keselamatan pekerjaan.

Bank Negara Malaysia juga melaporkan pertumbuhan Sabah secara konsisten ketinggalan berbanding negeri lain dan jauh di bawah purata nasional. Infrastruktur yang lemah, masalah elektrik dan air yang tidak boleh dipercayai memburukkan lagi masalah ini.

Penganalisis ekonomi Yap Cheen Boon menyifatkan masalah ekonomi Sabah berpunca daripada faktor luaran dan dalaman.

Beliau berkata infrastruktur Sabah yang lemah, dasar yang tidak jelas, pentadbiran yang tidak cekap dan penawaran dan permintaan buruh berkemahiran rendah adalah isu penting.

“Pelan tindakan negeri semasa adalah kabur dan hanya boleh ditafsirkan sebagai slogan – Sabah Maju Jaya. Pentadbiran tidak secekap negeri di Semenanjung Malaysia dalam aspek tertentu dan ada kalanya kurang ketelusan,” katanya.

Menurut Yap, Sabah juga mempunyai struktur ekonomi yang lemah.

Sebagai contoh, beliau berkata 50% daripada sektor perkhidmatan adalah bernilai rendah, 20% daripada sektor minyak dan gas terdiri daripada pekerja bukan Sabah, manakala 30% daripada aktiviti kelapa sawit adalah di huluan bernilai rendah.

Mengenai faktor luaran, Yap berkata Sabah tidak mempunyai hubungan perdagangan dan sektor perkapalan sedia ada tidak cekap dan perlahan, membawa kepada kesesakan dalam aliran barangan.

Kitaran lonjakan

Perjalanan ekonomi Sabah pada tahun 1960-an pada mulanya tertumpu kepada aktiviti pembalakan, berterusan sepanjang tahun 70-an dan 80-an. Walau bagaimanapun, tahun 90-an membawa perubahan ketara dalam sektor perhutanan, membawa kepada penurunan mendadak dalam aktiviti pembalakan akibat kemerosotan hutan dan kebimbangan alam sekitar.

Krisis Kewangan Asia pada tahun 1997 telah menjejaskan kestabilan ekonomi negeri, mendorongnya ke arah penanaman kelapa sawit.

Walaupun menghadapi cabaran, ekonomi Sabah pulih dengan menukar bekas tapak pembalakan menjadi ladang tanaman kontan. Hasil daripada minyak sawit mendorong pembangunan pesat, membawa kepada banyak kompleks membeli-belah dan bangunan kediaman pada dekad pertama 2000.

Ketua Pegawai Eksekutif Institut Pembangunan Sabah Profesor Madya Dr Ramzah Dambul berkata pangsi ekonomi telah menyebabkan jurang sosio-ekonomi yang besar di Sabah.

“47% bahagian ekonomi negeri dikawal oleh Top 20, manakala B40 hanya mendapat sebahagian kecil, hanya 17%. Ini adalah jurang yang sangat serius,” katanya.

Krisis Kewangan Asia juga mencetuskan penghijrahan ekonomi rakyat Sabah ke Semenanjung Malaysia, dengan sejumlah besar Generasi X menjadi migran ekonomi.

Terdapat lebih 200,000 rakyat Sabah kini tinggal di semenanjung, dengan ribuan lagi meninggalkan negeri itu setiap tahun untuk peluang yang lebih baik.

Bagaimanapun, penduduk Sabah melonjak daripada 955,712 pada 1980 kepada 2,468,246 pada 2000, sebahagian besarnya disebabkan oleh pelarian yang melarikan diri daripada pergolakan di Selatan Filipina dan kemasukan pendatang Indonesia.

Pendatang ini telah menjadi tenaga buruh yang penting dalam sektor kelapa sawit dan pembinaan Sabah, dan menjelang 2020, satu pertiga daripada penduduk negeri terdiri daripada warga asing.

Sementara itu, penduduk tempatan mendominasi sektor perkhidmatan kerana pelancongan telah muncul sebagai penyumbang utama kepada ekonomi negeri sejak awal 2000.

Bagaimanapun, ketiga-tiga sektor - perladangan, pembinaan dan pelancongan - tidak membayar dengan baik dan tidak mempunyai jaminan pekerjaan. Pada 2014, purata pendapatan isi rumah hanya sekitar RM2,000 sebulan, terendah di negara ini.

Ledakan pembinaan juga mula kehilangan momentum apabila harga hartanah melonjak sehingga 500% dalam tempoh tiga dekad yang lalu.

Pada 2021, hartanah tidak terjual di Sabah bernilai RM1.2 bilion. Ramai penduduk tempatan terpaksa tinggal bersama ibu bapa mereka, walaupun kedua-dua pasangan bekerja, walaupun selepas memulakan keluarga mereka sendiri.

Pandemik Covid-19 membebankan lagi ekonomi tempatan, dengan pengangguran memuncak pada 8.8% dan menurun kepada 7.7% pada 2022.

Lebih 151,000 rakyat Sabah tidak bekerja, memburukkan perbelanjaan pengguna dan kos kebajikan bagi negeri ini.

Kebergantungan besar Sabah pada perkhidmatan bernilai rendah dan sumber asli telah memerangkapnya dalam kitaran produktiviti yang rendah.

Unit Perancang Ekonomi Malaysia menunjukkan bahawa sektor perkhidmatan, di samping pertanian dan sumber asli, menguasai ekonomi tempatan, mengehadkan potensi pertumbuhan Sabah

Usaha untuk menambah baik enrolmen belia dalam program vokasional dan pengajian tinggi masih di peringkat awal.

Tetapi penganalisis politik Dr Kanul Gindol menegaskan bahawa Sabah bukan tanpa bakat mahir tetapi menyatakan bahawa individu yang berkebolehan tidak berada dalam sistem itu.

“Untuk masa yang lama, tiada orang yang baik dan berkelayakan diletakkan di bahagian atas dan bawah proses semasa,” katanya.

Walaupun hasil lebih RM7 bilion, kerajaan negeri juga gagal menjana projek atau program berimpak tinggi, katanya.
 
Ketiadaan perwakilan negara dan kementerian sumber manusia Sabah yang berdedikasi memburukkan lagi cabaran ekonomi Sabah.

Merangkul ekonomi biru

Sabah beralih kepada ekonomi biru sebagai talian hayat yang berpotensi. Inisiatif ini bertujuan untuk memanfaatkan sumber marin Sabah yang kaya, termasuk perikanan, akuakultur, tenaga boleh diperbaharui dan karbon biru.

“Ekonomi biru mempunyai potensi besar untuk memulihkan ekonomi Sabah merentasi pelbagai sektor,” kata Ketua Menteri Hajiji Noor.

Strategi itu melibatkan pembangunan mampan sumber marin, memastikan pertumbuhan ekonomi tidak mengorbankan kesihatan alam sekitar.

Pivot strategik ini penting kerana Sabah berusaha untuk membebaskan diri daripada kekangan ekonomi masa lalunya.

Dalam proses itu, Sabah merancang untuk menghentikan pengembangan selanjutnya penanaman kelapa sawit dan sebaliknya memberi tumpuan kepada industri baru muncul yang menjanjikan pertumbuhan mampan.

Dengan ini, Sabah menyasarkan untuk mewujudkan pekerjaan bernilai tinggi, memastikan kelestarian alam sekitar dan memupuk daya tahan ekonomi jangka panjang.

Pada Mac tahun ini, Sabah melancarkan inisiatif ekonomi biru dan dijangka mengadakan Persidangan Ekonomi Biru Antarabangsa Sabah pada September.

Negeri itu juga bakal melancarkan program Malaysia Rumah Keduaku versinya sendiri, yang akan menangani hartanah sedia ada yang tidak terjual dan menambah baik pelaburan.

Negeri itu juga sedang meneliti pelbagai peluang pekerjaan kerana ia menarik pelaburan baharu seperti RM6.09 bilion daripada E-Steel dan RM12.2 bilion daripada kumpulan Kibing China.

Mengulas mengenai ekonomi biru, Dr Ramzah berkata negeri perlu bergelut dengan realiti situasi sosio-ekonomi negeri untuk memastikan hasil ekonomi yang seimbang.

“Sama ada ekonomi hijau atau ekonomi biru, kedua-duanya berlandaskan Alam Sekitar, Sosial dan Tadbir Urus serta Matlamat Pembangunan Mampan.

“Kita mesti sedar bahawa ia bukan hanya tentang mesra alam tetapi juga pembangunan mesra manusia. Pembangunan berasaskan perlindungan ekologi dan keadilan sosioekonomi mesti datang serentak,” kata Ramzah, sambil menambah bahawa hanya dengan itu Sabah boleh merapatkan jurang perbezaan pendapatan antara T20 dan B40, serta jurang pembangunan luar bandar. – 1 Julai, 2024.